Συλλογιζόμενοι έναν (όχι τόσο) Θαυμαστό (αλλά σίγουρα) Καινούργιο Κόσμο

Alan Stoga, Πρόεδρος του Tällberg Foundation

Ζούμε σε έναν κόσμο που διαρκώς αλλάζει. Όπως παρατήρησε ο Κινέζος Πρόεδρος Xi, στα τέλη του περασμένου έτους: «Οι αλλαγές που συναντάμε δεν έχουν ξανασυμβεί σε άλλον αιώνα… Η ανθρωπότητα βρίσκεται σε ένα σταυροδρόμι... και το μέλλον εξαρτάται από τις επιλογές που κάνουμε».

Οι αλλαγές αυτές είναι πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές, περιβαλλοντικές και τεχνολογικές. Πρόκειται για θεμελιώδεις αλλαγές που επηρεάζουν τις ζωές μας και τον τρόπο που έχουμε οργανωθεί. Εάν κάνουμε λάθος επιλογή ή προσποιηθούμε πως δεν πρέπει να λάβουμε ριζικές αποφάσεις, τότε οι κοινωνίες μας – οι βιομηχανοποιημένες ή αναδυόμενες, είτε οι εκείνες που δεν ανήκουν σε καμία από τις δύο κατηγορίες – ενδέχεται να μην είναι σε θέση να ανταπεξέλθουν στις προκλήσεις, με τις οποίες βρίσκονται αντιμέτωπες.

Τα τελευταία 70 χρόνια συντελέστηκε ένα αναπτυξιακό θαύμα: οι περισσότεροι άνθρωποι στα περισσότερα μέρη του κόσμου είναι σε καλύτερη κατάσταση από σχεδόν κάθε άποψη. Παρά τα εμπόδια που συναντήσαμε στην πορεία, έχουμε ζήσει πρωτοφανείς δεκαετίες ειρήνης και ευημερίας. H χρυσή αυτή εποχή βασίστηκε σε μια μεταπολεμική –και στη συνέχεια σε μια μεταψυχροπολεμική–παγκόσμια τάξη που χτίστηκε και διατηρήθηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αυτή η εποχή έχει φτάσει σχεδόν στο τέλος της, εν μέρει επειδή η προθυμία και ικανότητα της Αμερικής να ηγηθεί ατονεί, αλλά κυρίως επειδή τα οφέλη αυτής της παγκόσμιας τάξης εξασθενούν ακόμα ταχύτερα, ακόμα κι εάν εμείς προσποιούμαστε πως αυτό δεν συμβαίνει.

Πάρα πολλοί άνθρωποι σε πάρα πολλά μέρη του κόσμου «πνίγονται» από μια αργή και άδικα κατανεμημένη οικονομική ανάπτυξη. Πολλοί από αυτούς δικαίως ανησυχούν ότι οι ραγδαίες τεχνολογικές αλλαγές θα αλλάξουν προς το χειρότερο την κατάσταση. Πολύ μεγάλος αριθμός ανθρώπων, σε πλούσιες αλλά και σε φτωχές χώρες, θεωρεί ότι οι πολιτικοί ηγέτες δεν εκπληρώνουν τις υποχρεώσεις. Άνθρωποι σε όλο τον κόσμο, όπως μαρτυρούν οι δημοσκοπήσεις, θεωρούν πως οι κυβερνήσεις δεν αντιλαμβάνονται την πραγματικότητά τους καθώς και ότι οι πολιτικοί ασκούν πολιτική περισσότερο για τον εαυτό τους παρά για τους ανθρώπους που υποτίθεται ότι εκπροσωπούν. Η διαφθορά, τόσο με την παραδοσιακή της έννοια όσο και η πνευματική, διαβρώνει περισσότερο τα θεσμικά όργανα που παρείχαν τη Μεγάλη Ευημερία.

Αυτή η κρίση της διακυβέρνησης έχει μετεξελιχθεί σε κρίση εμπιστοσύνης: μια μεγάλης έκτασης παγκόσμια δημοσκόπηση, που δημοσιεύθηκε στις αρχές του έτους από την εταιρεία δημοσίων σχέσεων Edelman, η οποία εδρεύει στις ΗΠΑ, αποκάλυψε ότι μόνο 1 στους 5 ανθρώπους παγκοσμίως πιστεύει ότι το «σύστημα», με την ευρεία έννοια, εξυπηρετεί τα συμφέροντά τους. Το διπλό ποσοστό λέει ότι το σύστημα τούς έχει απογοητεύσει.

Αργά ή γρήγορα, μέσα από τέτοιου είδους συνθήκες «γεννιούνται» οι επαναστάσεις.

Τα συμπτώματα αυτής της αποτυχημένης διαχείρισης είναι παντού, γύρω μας. Η πολιτική διαμάχη στις περισσότερες δημοκρατίες είναι μία διαμάχη για τα άκρα. Εικόνες της αυξανόμενης οικονομικής ανισότητας μεταδίδονται διαρκώς από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τροφοδοτώντας με δυσαρέσκεια τους μη έχοντες και με φόβο τους έχοντες. Ο αυξανόμενος λαϊκισμός και εθνικισμός, που καθοδηγείται από την πολιτική του εξτρεμισμού και την παγκόσμια απώλεια οικονομικής δυναμικής, υπονομεύει το μεταπολεμικό θεσμικό πλαίσιο που θεωρούσε δεδομένο πως οι χώρες θα γίνονταν σταδιακά πιο ομοιόμορφες, τουλάχιστον ως προς τις πολιτικές πεποιθήσεις τους. Αντίθετα, οι αυξανόμενες διαφορές παρεμποδίζουν την επίλυση προβλημάτων που μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο σε περιφερειακό ή παγκόσμιο επίπεδο, από την κλιματική αλλαγή και το δουλεμπόριο μέχρι τη συγκρότηση ενός ηθικού πλαισίου που θα οριοθετήσει τις νέες τεχνολογίες.

Μάλιστα, σαν να μην έφταναν όλα τα άλλα, η ραγδαία επιτάχυνση των τεχνολογικών αλλαγών ανατρέπει τη βασική δυναμική του τρόπου λειτουργίας του κόσμου. Οι νέες τεχνολογίες μεταμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούμε, μαθαίνουμε, εργαζόμαστε και σκεφτόμαστε. Και δεν αναφέρομαι στο τελευταίο «έξυπνο» τηλέφωνο ή ηλεκτρικό αυτοκίνητο ή τα νέα ρομπότ που αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο κατασκευάζονται διάφορα πράγματα. Μιλάω για γενετικά τροποποιημένα μωρά, για τη διεπαφή εγκεφάλου-υπολογιστή, για αυτοαναπαραγόμενους αλγόριθμους και αμέτρητες άλλες καινοτομίες που παλαιότερα συναντούσαμε μόνο σε σελίδες βιβλίων επιστημονικής φαντασίας. Και πάλι, αυτή δεν είναι μια ιστορία που αφορά μόνο τις ΗΠΑ και την Ευρώπη ή ακόμη και τις βιομηχανοποιημένες χώρες. Η τεχνολογία δεν υπολογίζει σύνορα και οι σημερινές τεχνολογικές καινοτομίες είναι ασυνήθιστα κινητές και προσβάσιμες, καλώς ή κακώς.

Και για να πούμε μια κοινοτοπία: η αναδυόμενη ανατρεπτική τεχνολογία μπορεί να μας σώσει και να μας σκοτώσει και μάλλον θα κάνει και τα δύο.

Η αλλαγή του κλίματος σε πραγματικό χρόνο προσθέτει άλλο ένα συστατικό στο ήδη τοξικό αυτό μείγμα. Οι ασυνήθιστα έντονες καταιγίδες, οι φαινομενικά ατελείωτες ξηρασίες, η τήξη των παγετώνων, η άνοδος της στάθμης των θαλασσών, η αύξηση της θερμότητας και της υγρασίας, η αλλαγή των μοτίβων των ανέμων και των θαλασσών απειλούν τις υποδομές πολλών χωρών, καθώς και την ικανότητά τους να προστατεύουν τους πολίτες τους. Ο καταστροφικός κυκλώνας Idai της Μοζαμβίκης είναι απλώς το πιο πρόσφατο χαρακτηριστικό παράδειγμα των θανατηφόρων επιπτώσεων που μπορούν να έχουν οι καιρικές συνθήκες που προκαλούνται από κλιματικές αλλαγές. Μεταξύ των άλλων συνεπειών θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας και τον αυξανόμενο αριθμό κλιματικών προσφύγων, οι οποίοι σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα υπολογίζεται πως θα ξεπεράσουν τα 140 εκατομμύρια μέχρι το 2050 – κάτι που έχει ήδη ξεκινήσει.

Όπως άφησε να εννοηθεί ο Πρόεδρος Xi, πρόκειται για προκλήσεις υπαρξιακής φύσεως. Αν προσπαθήσουμε να τις αγνοήσουμε, θα αναπτύξουν μεταστάσεις, δεν θα εξαφανιστούν. Εάν βασιστούμε στο σενάριο ότι το εκκρεμές, στην ταλάντωσή του, θα μας πάει πίσω σε πιο εύκολες εποχές, καταδικάζουμε τους εαυτούς μας να αντιμετωπίσουμε σύντομα καταστροφικές εκπλήξεις. Αν θεωρούμε ότι αυτά τα προβλήματα αφορούν κάποιον άλλον, είμαστε καταδικασμένοι να οδηγηθούμε σε ένα αποτυχημένο μέλλον.

Αλλά θα ήταν εξίσου λάθος να παραδοθούμε στην απελπισία ή να βουλιάξουμε στη δυστοπία. Τα συστήματα μπορούν να επαναπροσδιοριστούν, η αγωγή του πολίτη να ξαναδιδαχθεί, η τεχνολογία να ελεγχθεί, η οικονομία να αναδιαμορφωθεί, οι παγκόσμιες σχέσεις να επαναδιαπραγματευθούν.

Η επίτευξη αυτού του στόχου απαιτεί καλύτερους ηγέτες από ό,τι έχουν σήμερα οι περισσότερες χώρες, εταιρείες και οργανισμοί. Απαιτεί ηγεσία που να είναι καινοτόμα, δυναμική, αισιόδοξη, βασισμένη σε οικουμενικές αξίες και παγκόσμιο προσανατολισμό. Χρειάζεται ηγέτες που αναγνωρίζουν ότι το χθες δεν είναι πλέον ο καλύτερος προγνωστικός παράγοντας του αύριο, και οι οποίοι είναι αρκετά θαρραλέοι ώστε να πειραματιστούν, παρά να στηρίζονται στην αμφίβολη ασφάλεια ενός ευάλωτου, και ίσως αποτυχημένου, status quo.

Πού θα τους βρούμε; Πουθενά, εάν δεν αρχίσουμε να ψάχνουμε!

Ο Alan Stoga είναι πρόεδρος του Tällberg Foundation της Σουηδίας και των Ηνωμένων Πολιτειών, το οποίο απονέμει κάθε χρόνο τα βραβεία Tällberg / Eliasson Global Leadership Prize σε σπουδαίους ηγέτες από όλο τον κόσμο. Μπορείτε να προτείνετε έναν ηγέτη στο www.eliassongloballeadership.org